W 2012 roku w Polsce jest 32 placówek resocjalizacyjnych dla dziewcząt (w tym koedukacyjnych). Wśród nich są Młodzieżowe Ośrodki Wychowawcze z liczbą wychowanek 1262 (dane z dn. 4.04.2012) oraz zakłady poprawcze i schroniska dla nieletnich dziewcząt (190 miejsc). Dziewczęta mogą przebywać w Młodzieżowych Ośrodkach Wychowawczych do 18 roku życia, natomiast w zakładach poprawczych – do 21.

1. Skala zjawiska 

 

Dane dotyczące ciężarnych nieletnich pochodzą z 26 placówek. Informacje dotyczyły tylko nieletnich ciężarnych, nie uwzględniono w nich tych dziewcząt, które posiadają aktualnie dziecko (znajdujące się poza placówką resocjalizacyjną). Rozmowy przeprowadzono we wrześniu – październiku 2012 roku z dyrektorami placówek (w kilku przypadkach z ich zastępcami oraz pedagogami).

W minionym roku szkolnym, 2011/2012 w placówkach resocjalizacyjnych przebywało ≤ 62 nieletnich z problemem ciąży (dane: z 26 placówek). W subiektywnej ocenie pracowników placówek dominuje przekonanie, że zjawisko to nasila się, a średnio w skali roku do ośrodka trafia 2-3 takich dziewcząt („więcej niż parę lat temu”).

Próba jednoznacznego określenia liczby nieletnich dziewcząt z problemem ciąży nie jest łatwa. Różny jest okres ich przebywania w danej placówce (rotacja), a także trafiają do niej w różnym odcinku czasowym i stopniu zaawansowania ciąży. Tylko jedna placówka z ogółu 26, z których pochodzą dane –  nie miała doświadczenia ciężarnej wychowanki.

Problem skali ciężarnych wychowanek nie dotyczy wszystkich placówek w jednakowym stopniu oraz ich liczba nie jest stała każdego roku, co ilustruje przykład 3 placówek:

1. Młodzieżowy Ośrodek Wychowawczy (małe miasto) dysponujący 60 miejscami w roku szkolnym 2009/10 obejmował opieką 2 ciężarne nieletnie, natomiast w 2010/11 aż 12. W bieżącym roku szkolnym (który miał swój początek zaledwie 3 miesiące temu) liczba ciężarnych wychowanek wynosi 3.

2. Młodzieżowy Ośrodek Wychowawczy (małe miasto) dysponujący 84 miejscami (z których tylko 60 jest „zajętych”) w roku szkolnym 2010/11 miał w swoich murach 6 nieletnich w ciąży oraz 2 młodociane matki, natomiast w następnym roku liczba nieletnich ciężarnych zwiększyła się do 9, zaś młodocianych matek do 8.

3. Zakład Poprawczy i Schronisko dla Nieletnich (małe miasto) posiadający łącznie 50 miejsc w latach 2007-2012 obejmował opieką i wychowaniem 21 ciężarnych dziewcząt.

2. Rodzaje trudności

Ośrodki i zakłady borykają się z rozmaitymi trudnościami, które zaznaczają się w organizacji placówki, „pracy z nieletnią” oraz na poziomie systemu.

a. Na poziomie „współpracy” z innymi instytucjami najczęstszymi problemami są:

– brak miejsc w ośrodkach dla samotnych matek z dziećmi;

–  brak miejsc w domach małego dziecka dla matek z dziećmi;

– brak możliwości ustanowienia rodziny nieletniej „zastępczą rodziną”;

– „państwowa” służba zdrowia (miesięczne kolejki do ginekologa);

–  brak „wspólnego frontu” działań z PCPR;

–  brak „wspólnego frontu” działań z sądem.

b. Na poziomie pracy z nieletnią dają się zaobserwować następujące trudności:

– zachowania autodestrukcyjne w czasie ciąży (palenie papierosów, sięganie po alkohol, niewłaściwe odżywianie się itp.);

– zachowania manipulacyjne; instrumentalne traktowanie ciąży (np. symulowanie dolegliwości, ucieczki ze szpitala);

– postawa roszczeniowa i/ lub nieadekwatne do problemów myślenie  o swojej przyszłości (tzw. „magiczne myślenie”: urodzenie dziecka zmieni moje życie na lepsze);

– praca nad akceptacją ciąży (i dziecka), ewentualnie nad adopcją.

c. Na poziomie organizacji placówki pojawiają się takie problemy, jak:

– konieczność wprowadzania specjalnej diety dla ciężarnej wychowanki, wyposażenie w witaminy, suplementy;

– rozszerzenie odpowiedzialności (i jej rodzaju): za nieletnią i jej zdrowie oraz za prawidłowy rozwój płodu;

– zintensyfikowanie współpracy z rodziną nieletniej (problem: duże odległości);

3. Kierunki działań

W sytuacji zbliżającego się porodu, placówki resocjalizacyjne – w porozumieniu z sądem – obierają trzy kierunki działań:

– praca nad rodziną zastępczą (rozmowy z rodzicami, ojcem dziecka, ustalenia, praca nad    

          „małżeństwem”);

– „droga przez mękę” – decyzja o adopcji (współpraca z ośrodkami adopcyjnymi);

 – umieszczenie nieletniej w innej instytucji (monitorowanie losów lub „zamknięcie” sprawy);

Rezultaty podejmowanych działań – w zależności od możliwości, wieku wychowanki i jej sytuacji rodzinnej – są następujące:

–  umieszczenie dziecka w rodzinie zastępczej;

–  umieszczenie matki z dzieckiem w domu samotnej matki;

– urlopowanie”, zwolnienie lekarskie na czas porodu (art. 90 upn) i powrót do placówki resocjalizacyjnej;

– umieszczenie dziecka w pogotowiu opiekuńczym, w domu małego dziecka;

– umieszczenie w domu małego dziecka z matką (rzadko);

– dążenie do „sfinalizowania” małżeństwa z ojcem dziecka;

– zmiana środka wychowawczego;

– sfinalizowanie adopcji.

W placówkach resocjalizacyjnych nieletnie pozostają do czasu porodu (lub do określonego czasu, np. do 7 miesiąca ciąży). Następnie wychowanka jest „urlopowana” na czas porodu i wraca do ośrodka. Należy zaznaczyć, że w przypadku innych rozwiązań (wspomnianych powyżej) dyrektorzy placówek resocjalizacyjnych najczęściej nie tracą kontaktu z nieletnią i podejmują dalsze wsparcie, monitorują losy wychowanki („naciskaliśmy na nią, namawialiśmy ją i pomogliśmy skończyć szkołę. Przystąpiła do egzaminów szkolnych eksternistycznie”).

Niektóre placówki wypracowały „własne procedury” w sytuacji ciąży wychowanki.

4. Praca wychowawcza  

Niektórzy rozmówcy upatrywali w ciąży wychowanki na „walory” resocjalizacyjne. Wskazywali na następujące zachowania/ postawy nieletniej i jej rówieśnic:

–   „zmiana myślenia”, „łagodnieje”; 

– „inne wychowanki odnoszą się fajnie do ciężarnej koleżanki”, pomagają, opiekują się, przyjmują postawy troski i zainteresowania;

–  przewartościowanie życia, priorytetów itp.;

Doświadczenia i obserwacje pracowników placówek resocjalizacyjnych pozwalają także na identyfikację szeregu problemów natury organizacyjnej i wychowawczej związanej z ciążą wychowanki, a także możliwością jej pobytu z narodzonym dzieckiem w „masowej” placówce resocjalizacyjnej:

– „rozproszenie odpowiedzialności” w opiece nad  dzieckiem;

– zrzucanie odpowiedzialności na pracowników placówki i obarczanie winą za problemy wychowawczyń;

– traktowanie dziecka instrumentalnie;

– względy bezpieczeństwa związane z innymi wychowankami (przemoc, znęcanie się);

– „zabawowe” traktowanie dziecka.

Najczęściej pojawiająca się obawa była taka, że po urodzeniu nieletnie nie będą wyrażać należytego zainteresowania opieką i pielęgnacją, a funkcje opiekuńcze przejmą wychowawcy. Wielu rozmówców wyrażało przekonanie, że podobnej sytuacji zapobiec może wyspecjalizowana grupa, podejmująca pracę tylko z ciężarnymi i nieletnimi matkami („jeśli już to tylko wyspecjalizowana grupa, która się tylko nimi zajmuje, a nie w placówce  z innymi nieciężarnymi czy nie-matkami”).

Wobec powyższego, dają się wyodrębnić dwa stanowiska dyrektorów:

1. Przekonanie o potrzebie wyspecjalizowanego oddziału (np. na wzorach istniejących rozwiązań w Czechach).

2. Każdą sprawę można „załatwić” indywidualnie w ramach istniejących regulacji prawno-społecznych (problem, gdy rodzina jest nadto „patologiczna” i nieletnia pragnie zostać z dzieckiem).

Niektóre placówki realizują programy wychowawcze i psychoedukacyjne, w których cele wpisuje się przygotowanie do świadomego macierzyństwa. Przykładem może być realizowany w ramach  programu przygotowującego do samodzielności projekt pt. „Mama na 5!” (http://mowgoniadz.pl/projekty-unijne.php).

5. Potrzeby placówek

W kontekście aktualnych rozwiązań systemowych i strategii działań podejmowanych przez placówki resocjalizacyjne najważniejsze determinanty „sukcesu” związane są z takimi potrzebami, jak:

– bogata sieć instytucji dla matek z dziećmi;

– dobra współpraca z sędzią rodzinnym;

– dobra współpraca z rodzinami nieletniej;

– współpraca z placówkami opiekuńczymi (z których wywodzą się nieletnie);

– współpraca z PCPR.

6. Opis przypadków

Charakter podejmowanych działań uzależniony jest od indywidualnych cech sytuacji nieletniej (jej stopień demoralizacji, stosunek do ciąży i macierzyństwa, zaplecze socjalno-rodzinne itp.) oraz od możliwości instytucjonalnych w miejscu zamieszkania lub lokalizacji placówki.

Przypadek 1.  (Młodzieżowy Ośrodek Wychowawczy, wielkie miasto)

W placówce są 4 nieletnie ciężarne. Wszystkie przejawiają silna więź z nienarodzonym dzieckiem, przygotowują się do „świadomego” macierzyństwa. Nie mogą pozostać z dziećmi po ich urodzeniu w placówce. Rodziny nieletnich są  „patologiczne” – nie ma szans na ustanowienie opieki zastępczej.

– 3 nieletnie mają zapewnione miejsce w domu małego dziecka (z możliwością pobytu w dzieckiem);

– dla czwartej miejsca zabrakło, jedynym rozwiązaniem jest  poszukiwanie zastępczej rodziny, która przyjmie matkę z dzieckiem (nikłe szanse).

2. Przypadek (Młodzieżowy Ośrodek Wychowawczy, małe miasto)

W placówce jest 1 ciężarna nieletnia. Jej rodzina nosi znamiona „patologicznej”, co nie stwarza możliwości ustanowienia jej  zastępczą. Nieletnia przejawia wysoki poziom demoralizacji; dodatkowo traktuje ciążę i przyszłe dziecko instrumentalnie. Nie zgadza się na oddanie do adopcji dziecka, nie myśli także „co będzie z nim później”. Najbardziej prawdopodobnym rozwiązaniem będzie decyzja sądu o umieszczenie dziecka w pogotowiu opiekuńczym/ domu małego dziecka.

opracowanie: dr Renata Szczepanik, Uniwersytet Łódzki

Close

Pin It on Pinterest

Share This

Share this post with your friends!